من که کۆیه م سه یری من که ن قه سروبا غ و مه نزه ره م

بێت و لوبنان من ببینێ بێشکه ده گرێ وه ره م

عا صی                                                                                                                                                        

له مه یدانی به ها ران شاره که ی کۆ          قو به ی کشمیری دا به ر شه ق وه کو گۆ                             

                                                                              حا جی قادری کۆیی                                                                                                                                                                                                                                                                                                            

که  جوت ده بم

له گه ڵ به ژنی چیای غه مم

                          خوره ی خوێنی برینێکم                                

                                هه ڵم ده گرێ و                                  

شۆرم ده کاته وه قورگی شیوی ره زان

                                              سه‌ر ده که مه بن هه ر دارێ                                               

حاجی قادر دانیشتوه و به چاوی رێژنه بارانی

په ره سیغاری خه مێکی ته ر ده کات و

به زیله مۆی شیعره کانی ئازارێک دا ده گیرسێنێ

ئه ی شاره که م کۆیه ی قشتت و خنجیلانه 

 له نێو منداڵدانی گڕ دا له دایک بووی

ئازار گۆرانی بۆ گوتی

مه مه کی خه فه ت گۆشی کر دی

                                   قوبادی جه لی زاده                                                                                                        

کۆیه ئه م شاره خنجیلانه ی که ده که وێته دامێنی چیای هه یبه سوڵتان وله سه روی به زنجیره چیای باواجی و له رۆژهه ڵاتی به زنجیره چیای هه یبه سوڵتان و له خواروی به ده شتی کۆیه و رۆژ ئاوای به که کۆن ده وره دراوه ، کۆیه شارێکی درین و شوینه وارێکی جوگرافیایی زۆر گرنگی هه یه و له کاتی خۆیدا سه ر رێگای کروانه کانی مابه ینی شاره کانی کوردستان وده ره وه ی کوردستان،وه کو شاره کانی  ئێرا ن و تورکیا بووه.

ئه م  شاره جوانه له به ر جوانی ناوچه که ی و  به پیت و به ره که تی خاکه که ی هه میشه بۆته شوێنی هێرشی   دوژمنان و داگیرکه رانی کوردستان وزه ره  زیانی ماڵی و گیانی زۆریان به شاره که و دانیشتوانی ئه م شاره گه یاندووه  له ده ورانی تورکه داگیر که ره کانی عوسمانی و له کاتی جه نگی جیهانی  به ر بۆردومانی ئینگلیزه کان که وتووه . هه روه ها له سه ر ده می نوێش له گه ڵ هه ڵگیرسانی شۆرشی چه کداری میلله ته کامان ده توانین بڵیین یه که م بڵێسه ی شۆرش له م شاره له سه رده ستی کۆمه ڵیک له خه بات گێرانی ئه م شاره هه ڵگیرساوه هه ر بۆیه ئه م شاره له چه نگ داگیر که رانی کوردستان هیچ کاتێکی خۆشی به خۆیه وه نه د یوه و  ، هه میشه  به ربۆمباران و  شاڵاوی درندانه ی عه ره به شۆڤینه کان وحه ره س قه ومی و به عسی فاشیت و  تاڵان و ئه نفال  که وتوه و به ده یان که سی بێ تاوانی ئه م شاره بونه ته قوربانی و گیراون و له به ندیخانه کانی نوگره سه لما ن و مو سه یه ب  به ند کراون یان له  ناو شار گولله باران کراون . که نموونه ی ئه مه له 7\7\1963 درنده کانی به عسی فاشی و حه ره س قه ومی که وتنه گیانی خه ڵکی بێ دیفاعی کۆیه و زیاتر له دوو سێ هه زار که سیان گر ت وراپێجی سه ربازگه یان دا ن و بۆ به یانی ده که سی قاره مانی  شار که یان به بێ دادگای له ناو شار له دینگه کانی به رده م دوکانه کانی   سه رشه قام  به ستنه وه و گولله بارانیان کردن که ئه م قاره مانانه بوون  هه روه ها مه لای شیخ تاهیر و حه مید ئیسماعیل وچه ند که سانێکی تر که ناوه کانیان له یادم نه ماوه ئه وان پێنج براوخزم بوون له ده شتی کۆیه له سه رخه رمان گیرابوون دوای ئه م ده که سه ی کۆیه له دینگه کانی کۆیه به ستران و تیرباران کارن   له وشه هیده قاره مانانه ی که ناویان وه هه ندێکیان وێنه کانیان له خواره وه دیار کراوه ئه مانه ن    

 سوله یمانی حه مه قاوه چی 2- حه نا یوسف تۆما 3-یوسف حه نا عه بدولکه ریم 4- محه مه د عه بدولوه هاب حه وێزی 5- شه فیق ئۆ مه ر 6- حوسێن شه ریف ئیبراهیم 7-حه سه ن شه ریف ئیبراهیم 8 - عومه ر شه ریف ئیبراهیم 9- حه مه ده مین ئه حمه د ئاغا 10- که مال ره شید حه وێزی 11- منیره مه لا ته یار که ئه م ژنه  قاره مانه دوو گیان بوو گه ڵ کۆرپه ی با وه شیدا له نا وما ڵی خۆ یان گولله باران کرا ن و  شه هید کران دواتریش حه ره س قه ومیه کان  ده ستیان کرد به تاڵان کردنی ماڵی خه لک و مارو ماڵاتیان ته نانه ت ئه و  درندانه به ناوره زو باغاتی خه ڵک که وتنوون هه رچی سه وزایی و شینایی بوو هه ڵیان ده رنی و ده یان خوار د ئه وکات من ده ساڵان بوو م به چاوی خۆم دیومه که کوله که ی[کدوو] بچوکیان ده خوارد که وایان ده زانی ئاروه [خیار] ،له ناو بازار جلکی باش و پێڵاویان  به خه لک دا ده که ند ولێان ده ستاندن و . گواره یان له گوێی  ژنان راده کێشا و دایان ده ماڵی  و لێیا ن ده ستاندن و له خه ڵکیان ده دا ، هه ر چه نده له باره ی خراپیان  یان قسان بکه ی ئێستا هه ر  ته واو نابێت

                    وێنه ی هه ندێ له م شه هیدانه که له ساڵی 63 له کۆیه گولله باران کرا                                      

به عسه فاشیسته کان ویستویانه ئه م شاره وه کوو زۆر به ی شار و شا رۆ چکه کانی تری کوردستان  له سه ر نه خشه بسرنه وه و به ناوچه یه کی سه ر بازی دا ندراربوو هه موو سیماکانی ئا وه دانی لێ قه ده غه کرابوو،  ته نانه ت له قه زا کردبو یان به ناحه یه و هه موو گو ندو دێهاته کانیان سوتا ند و خه ڵکه کانیان له ئۆردوگاکانی زۆره ملێ دانا یان ئه نفالیان کردن و. ئه م شاره قاره مانه له سه ره تای شۆرشی گه له که مان هه روه ها له شۆرشی نوێی گه له که مان به ده یان رۆڵه ی به جه رگ و قاره مانی کوو شه هیدی            نه مردکتۆرخالید و شه هید جه عفه رواحێد و شه هید شه فیق زاهیر و شه هید سه ربازو و شه هید حه مید که ریم و شه هید جه عفه ری حه مه ده روێش و دلزارقادر و ئازاد حه مه د و ئازاد ره فیق  و  کامه ران ئه حمه د شه هید کاوه- نه وزاد حه مه سدیق- نیهاد حه مه سدیق- دلشاد محه مه د قادر مۆتێ- قاسم محه مه د قادر مۆتێ - ئه میر عه بدئاغا- ئاودێر عومه ر- تۆفیق زاهیر- سه رباز ئه حمه د - شوان ئه مین - شه هید ئازاد قادر باغچه وان وشه هید رزگار حاجی عه لی -شه هید نه وزادی مچه سوسکه شه هید به رخه و شه هید حاجی شه فیق و شه هید شه هریار وده یا ن پێشمه رگه ی  شه هیدی تری   کرده قوربانی له پێناوی  وه ده ست هێنانی  ئازادی و سه ربه ستی بۆ کوردستان ،هه روه ها شیره ژنی وه کو ئایشه گڵوکه که به  ده ستی جه لادانی به عس له سێداره دراوه  .کۆیه ی قاره مان له شاڵاوه کانی ئه نفالی به دناویش به شێکی باشی   به رکه وتوه که زیاتر له 500 که س له ناوه وه و ده روه ی ئه م شاره ئه نفال کران و زینده به چاڵ کراون له وانه پێشمه رگه ی ئازاو رۆڵه ی له مێژینه ی کوردایه تی کاک زاهیر حه مه د ته ها  که به خۆی و ماڵ و منداڵی گیران و وون کران ،به کری مه لا به خۆی و منداڵه کانی ،حه سه نی    ته های به خۆی وماڵو نمداڵه کانی حه میدی سمه زریان ، ئیبراهیمی ئه حمه د به گ ، هیرشی ره فعه تی تاهیر چه له بی وبه ده یانی تر که ئێستا ناوه کانیانم له یاد نه ماوه  .  هه روه ها   له م شاره قاره ما نه چه دین     سه کر ده ی به جه رگی  لی هه ڵکه وته وه  وه کوو به رێز جه لال تاڵه بانی[کرته له سه رناوه که ی بکه] وسه رکر ده وشه هیدی نه مرعومه رده بابه وشه هیدی سه رکرده دکتۆر خالید سه عید ودکتۆر فوئاد مه عسوم هه روه ها فه یله سوفی وه کوو مه سعود محه مه د  (کرته له سه ر ناوه که ی بکه ) ،له ناو پارته سیاسیه کانی جیهانیش وه ک و حیزبی شوعی عێراقی لێپرسراوی له مسته وای سه رکردایه تی له شاری کۆیه هه بووه وه کو فاتیح ره سوڵ و دلزاری شاعیر و  خه جیج خان و {خوشکه فریشته } وحه سه ن کاکه و ده یانی تر- هه ر وه ها  ده یان دکتۆری به ناو بانگ و ئه ندازیارو    ئه فسه رو دادوه رو که ناوه کانیان هێنده زۆره له وانه یه م له م شوێنه جێگای نه بێته وه -  بێجگه له بواره کانی تر وه کوو پله ی وه زیر  وه زیر که نافیز جه لال  حه وێزی  وه زیری کشت و کاڵی عێرا ق بوو هه روه ها مه سعود محه مه د وه زیری ده وڵه ت بوون له زه مانی حکومه تی  ئه حمه د حه سه ن به کر دوای رێکه وتنی ئازار

تێبینی ئه و ناوانه ی ژێریان ره نگ کراوه له سه ری کرته بکه بۆ دیتنی لا په ره ی تایبه تی ئه و که سانه     

مه سعود محه مه د                 

تێبینی : هه ر که سێک  زانیاری هه یه له سه ر شه هیدا ن وناوی شه هیده قاره مانه کانی کۆیه جا ئه م شه هیدانه له هه ر پارت و رێکخراوێکی کوردستان بێت ، به مه رجێک  له شه ری دژ به حکومه تی عێراق و ڕژێمی به عسی فاشی  شه هید کرابێت یا له زیندانه کانی به عس نه گه ڕابێته وه تکایه یارمه تیم  بده ن و ئه وناوانه م بۆ مه یل بکه ن تاکوله گه ڵ ناوی شه هیده کانی تر بیان نوسم له به ئه وه ی من هه رئه وه نده م له بیره جێگای سوپاسه     

XXXXXXXXXXXXXXXXXXXXX

.                کورته مێژویه کی شاره کۆیه     

         کۆیه له زۆر دێرینه وه شاربووه و له ده وری شاره که شوره ی هه بوه و  دیواری ئه م شوره له گێچ به رد دروست کرابوو که تائێستاش شوێنه واری له زۆرجێگاماوه. پانیه که یان نزیکه ی مه تر ێک بووه به ڵام مێژووی دروست کردنیان زۆر نه زانراوه ،شاره که چوار ده رگای گه وره ی هه بووه که ئه مانه ن: ده رکه ی گه روێ که له گه ره کی به فری قه ندیان بووه که بۆ ده شتی کۆ یه و کاروانی که رکو‌ک و پردیێ پێداهاته‌ووه.ده رکه ی قۆنگرێ که له گه ره- کی هه واوا ن بووه بۆ رێگای بابان وسوله یمانی وبناری حاجی قه ڵاو دوکان بووه ده رکه ی خۆ شناوان  له گه ره کی بایزاغا بووه که بۆ هه رێمی خۆ شناوه تی به کار هاتووه ، ده رکه ی شێخ موسا له ما به ینی  گه ره کی    هه وا وان و به فری قه ندی بووه که ئه میش بۆ ده شتی کۆیه و کاروانی که رکوک بووهه روه ها کۆ نه قه ڵاتیش ده رکه ی تایبه تی خۆی هه بووه که بۆ هه ولێر وودزه یان بووه . له مز گه وتی حاجی ئه سعه دیش ده رگایه کی چکۆڵه هه بوه که بۆ بیتوێن و ره وه ندان به کار هاتووهه ده رکه ی قۆنگر گه لێ شه ری قورس له کاتی خۆی له گه ڵ ئێرانیه کان روی داوه  ، هه ر وه ها له ده ور یشوره ی کۆ یه ئه م قوله غانه هه بووه :1- قوله غی مه لا مه حمود له سه رباسکان 2- قوله غی ئاشی پیسکان 3- قوله غی قۆنگره ی شاخان 4- قوله غی گردی شێخ مسته فا  5- قوله غی ته مته مان6-- قوله غی گه ره کی قوشخانهله ناوئه م  قولغه که گرتوو خانه هه بوه .هه تا ساڵه کانی 1900 له زۆر جێگا به به رزایی 3 مه تر دیواری شوره کههه ر ما بوو. ئه م شاره هه ر له کۆنه وه مۆرکی پێشکه وتن و  شارستانیه کی پێوه دیار بووه بۆ نمونه ئاوه رۆی شار له ژێر زه وی بووه واته زێرابه کانی که به له هجه ی کۆیه پێی ده ڵین نۆین که له زۆر شاری تر له سه رزه وی رۆیشتوه و بۆته هۆی بڵاو بوو نه وه ی نه خۆشی ،هه ر وه ها له زۆر کۆنه وه گه رماوه لێ بووه که له م گه رماوانه گه رماوی [حه مامی پیسکان] که له ساڵی 1111 کۆچی دروست کراوه  هه ر وه ها چه ند خانێکی زۆر جوانی لێ بووه  که  سه ره ده  ر که که کانی له به  ردی مه رو دیواره کانی له گێچ و به رد  دروست کراوه نوێترینیان له ساڵی 1227 کۆچی  بینا کرا وه ئه م خانانه له جیاتی ئوتیل به کار هاتوه که هه م شوێنی نوستنی مرۆڤ و هه م شوێنی حه وانه وه ی چوارپێ و ئاژه ڵه کانیان بووه ، هه ر وه ها با زاری زۆر کۆنی هه بووه که ئه وا نیش له به ردی مه ر مه رو گێج و به رد بینا کراون ئه م بازا رانه ده رکه ی  گه وره یان هه بووه که شه وانه داخراون بۆ پارێزگاری له دوکانه کان ئه م بازارانه  به زستانان گه رموو به هاوینان زۆر فێنک بوینه که  به   قه یسه ری ناسراون و له هه ر دوو به ری نا و ئه م قه یسه ریانه دوکانی زۆر جوان هه بوینه که له  گه چو به رد دروست کراون وسه ر ده رکه کانیشیان له به ردی مه ر مه ر ی به نه خش و نیگار بووه.  ئه م قه یسه ریه کۆنانه له زه مانی رژێم هێنده ی نه مابوو کاول ببن به ڵام ئێستا له سه رده می حکومه تی هه رێمی کوردستان ئیداره‌ ی سوله یما نی   نۆ ژه ن کراونه ته وه و سودیان لێ وه رده گیرێ هه روه ها له کۆیه قه ڵا هه بووه که ئێستاش شوێنه واریی ماوه ،قشڵه ی کۆیه یه کێ له قه ڵا به ناو بانگه کانی کوردستانه که زۆربه ی قه ڵاکانی میرمحه مه دی ره واندزیش له سه ر شێوه ی ئه م  قه ڵایه دروست کراوه که له ناو‌چه کانی بۆگدو ره وانده‌زوو گه لێ شوێنی تر هه یه

قشڵه ی کۆیه پانتایه که ی نزیکه ی 900 مه تر دوو جا ده بێت درێژی قشڵه که 100 مار توو پانی 90 مه تره ،جوار قوله غی   هه یه که هه ریه که  شێوه یه کی ئه ندزیاری جیا یان هه یه ، دیواره کانی یه ک مه رت پا نه که به گێج و به رد بینا کاوه که له سه ر دیواری شوره که [مه ته رێز] هه یه ئه م مه ته رێزانه سێ کونیان تێدایه  یه کیان بۆ  دا نانی تفه نگ و دوانه که ی تریان بۆ نیشانه گرتن

کۆیه و خوێنده واری و رۆشنبیری    

خه ڵکی کۆیه زۆر بایه خیان داوه به خوێندن و رۆشنبیری له ساڵه کانی 1900 سوخته خانه ی زۆری لێبووه که له جیاتی خوێندنگا خه ڵکی له وێ فێری نوسین و خوێنده واری بووه ،له م سوخته خانانه؛

مه لا حوسین له گه ره کی قه ڵات 2- مه لاره سوڵ بێتوشی له گه ره کی قه ڵات 3- مه لا حه بیب ئه حمه د له گه ره کی بایزاغا 4- مه لا عه زیزه کۆره گه کی بایزاگا 5- مه لا محه مه دی بێچو له قه ڵات 6- حاجی مه لا حه مه ده مین سورچی  له به فری قه ندی 7- مه لا سمایل سورجی له گه ره کی به فری قه ندی 8- مه لآ قادڕ له گه ڕ‌ كێ بایزاآغا 9- مه لاحمه ده سوره له گه ره کی به فری قه ندی 10- مه لای ره ش له قه ڵات 11- مه لا جه راب له بایزاغا 12-  مه لا    سه عد ئاکۆ له به فری قه ندی 13- حاجی مه لا مسته فای نارنجی له به فری قه ندی 14- شێخ سه عید به فری قه ندی 15- مه لا سابیر مه لا حه بیب به فری قه ندی 16- مه لا ره حمان فنده ق به فری قه ندی 17- مه لا سالح به فری قه ندی

هه روه ها ژنانیش له بواری فێرکردن ده وریان هه بووه وسوخته خانه یان هه بووه بۆفێر کردن له وانه 1-فه قێ فاتم 2- فه قێ زێنه ب ،3- فه قێ عه یشێ ، 4- فه قێ پیرۆز ،5- فه قێ حه بیب هه روه ها 6- فه قێ گوڵێ

له ساڵی 1880 عوسمانیه کان قوتابخانه یه کان کرده وه به ڵام هێنده ی پێ نه چوو دایان خست دوایی ساڵی 1900 دوباره کردیانه وه،دواترله ساڵی 1913 خوێندنگای یه که می کۆیه کرایه وه به ناوی کویسنجق اولی،له ساڵه کانی 1923-1924

کورو کچ به یه که وه خوێندویانه له وانه نه جیبه خانی کجی مه لای گه وره و ناجیه محه مه د خه ڵکی که رکوک بووه هه روه ها له سالێ 1928-1929 نه جیبه خان کجی مه لا سدیق وه ناجیه خان کچی مه لا عه بدولره حمان شه ره ف که ئه م دیارده یه له هیچ شوێنێکی تری کوردستان نه بووه ئه مه ش  رۆشنبیری خه لکی کۆیه نیشان ده دات که ئه و‌کات خه ڵکان زۆر له جه هل و نه زانی و پاشکه وتن ژیاون به هۆی هۆ کاری ئاینی و به هه ڵه تێگه یشتن له ئاین و هه ر وه ها هۆکاری تریش که داگیر که ران نه یان وه‌ستوه خه ڵکه که رۆشنبیر بن .دواتر له گه ڵ گۆرانی باری کۆ مه ڵا یه تی له زۆربه ی وڵاتانی  جیهانه ئه م گۆرانکاریانه کاری کردۆته سه روڵاتانی تریش و  هه ندێ سودیان له م گۆران کارایانه وه رگرتووه خوێند ن و رۆشن بیری زیاتر په ره ی سه ندووه و خوێندنگای زیاتر کراوه ته وه که له ساڵی 1933 قوتابخانه ی دووه می کوران کرایه وه و دواتریش خوێندنگا بۆ کچان کرایته وه له زه مانی ساڵح زه کی به گ که قایمقامی کۆیه بووه دواتریش خوێندگای ناوه ندی و  دوا ناوه ندی وبازرگانی  ئێستاش دانشگای کۆیه له کاتی حکومه تی هه رێمی کوردستان ئیداره ی سوله یمانی کراوه ته وه هه ر چه نده کۆیه شارێکی زۆر گه وره نیه به ڵام به ده یان پیاوی گه وره وماقو ل و زاناو سه ر کر ده وه و ئه ندازیا رو پزیش ک و ئه فسه رو خاوه نی دکتورا و مامۆستاو پارێزه رو هو نه رمه ندوو شاعیری به ناو بانگ و گۆرانی بێژی به ناوبانگ  وه رزشکار و وێنه کێش و موسیکار به هره مه ندی تری لێکه وتۆته  

دوو وینه ی قوتابخانه ی قادریه له ساڵه کاسنی 1969 - 1970، له لایه ن کاک سه رباز نادره وه ناردراوه ،که بریتیه له مانه : وینه ی یه که م

له لای ڕاست ئه وانه ی له دواوه ن : حه بیب حه بدول فه تاح (مامه فه ندی) له دوای ئه و  1- نامیق تۆفیق  2- کاکه سور عه بدوڵا 3-جه وهه ر ئیسماعیل 4-کاوه تۆفیق

  ڕیزه که ی به رده می ئه وان  : 1-؟  2- قادری حاجی خدر 3- -دڵزار حوسێن 4- قوبادی وه ستا قادری خه نجه ر که ر  5- سه رباز نادر

رێزه که ی - به رده می ئه وان  1- ئه میر مسته فا 2- سه رحه د حه مه د 3- دلاوه ر ڕه شید 4- ؟ 5_ ؟ 6-پێشره و تۆفیق 7- کاوه سه یده ی خه یات

دانتیشتوه کان : 1- ئاراس قادر 2- ئه مجه ت حه وێز 3- نه وزاد سه ید عه بدوڵا 4- شوان حه مه ساڵح 6- مه غدید؟

وێنه که ی لای چه پ  : 1-مامۆستا جه لاله دین  2- ،مامۆستا نامیق عه بدوڵا دوای ئه وان  3- قادر کوردی ڕۆژهه ڵات 4-خدر کوردی ڕۆژهه ڵات 5- دلزار حوسین6-                                       نه هرۆ نه سروڵا7-  حه مه ده مین باپیر 8- هیمداد حاجی ڕه فیق 9- کاکه سور عه بدوڵا 10- ئه میر ئه سعه د 11- کاوه تۆفیق 12 نامیق تۆفیق11               

-   ئیسماعیل جوامێر  رێزه که ی به رده می ئه وان بریتیه له : - پێشره و تۆفیق 2- دلاوه ر ڕه شید قادر 3- قاسم خدر عه باس 4- ئاراس قادر 5-  نه وزاد سه ید عه بدوڵا 6-

کاوه سه ید 7-قادر خدر 8- ئه مجه د حه وێز -            

 پێشڕه و تۆفیق 2- دلاوه ر ڕه شید قادر 3قاسم خدر عاریف  4-ئاراس قادر 5-  نه وزاد سه ید عژ بدوڵا 5-کاوه سه ید 6- قادر خدر 7- ئه مجه د حه وێز 8-

کاوه حه مه ده مین 9-ئازاد حه وێز  11- سه ربازنادر 12 سیروان سه میع 13 - هێرس حوسێن 14 قوباد قادر

------------------------§§§§§§§§§§----------------------       

کۆیه و هونه ر

کۆیه ی خنجیلانه مه ڵبه ندی هونه رو هونه رمه ندانه و له بواری هونه ر ئه گه ر له  له ریزی پێشه وه نه بو بێ به ڵام شان به شانی زۆر شوێنی پێش که وتوو  بووه له هه مو بواره کانی هونه ر .خه ڵکانی کۆیه له کاتی به هاران {بێ گومان کۆیه له کاتی به هاران پر له گوڵ و گوڵزاره و ده شت و ده ری کۆیه زۆر جوان ورازاوه ده بێت }ده چنه ناو ره زوو باغه کان و به گۆرانی شادی  رۆژگار به رێ ده که ن که ده سته به ده سته خه ڵکان داده نیشن و شه راب ده خۆنه وه یان خواردن دروست ده که ن وئاهه نگ ده گێرن که له م کۆ رو کۆ بوو نه وانه زۆر خه ڵکی هونه ر مه ندوو ده نگ خۆ ش سه ریان هه ڵداوه

کۆیه شێوه یه کی تایبه ت به خۆی  هه یه و  ئا وازه کانی مۆرکی ره سه نایه تی کوردیان به سه ره وه یه وله هه موو شوێنێک ده ناسرێته وه ،له کاتی خۆی که رادیۆ و گرامه فۆن و ئه و شتانه نه بوونه خه ڵکان له چایخانه کان دانیشتوون و خه ڵکی ده نگ خۆش گۆرانی و مه قاماتی کوردیان  چریوه و خه‌ڵکان گوێیان بۆ راگرتووه ، له پێش ساڵه کانی 1850  له کۆیه خه ڵکانی ده نگ خۆش زۆر هه بووه که زۆر به یان ناوبانگیان نه ماوه له وانه {عه بدوڵای قادرۆکێ ،ئۆ مه ری حه مه دی خاڵی ،   عه بدوڵای خاڵی ، حه مه دی لیله ی ، مستافای ئۆمه ری  قاله ی که مه ندی ، قادری ئۆ مه ری قاله ی که مه ندی ، ده روێش حه میدی قاله ی ،مام ته های خه لیلی ، حه مه دی گار فێنی قادری حه مه دی و گه لێکی تر .هه ر وه ها له گۆرانی بێژه دیانه کانی کۆیه پوته که مامی سێوه ی نه مربووه ده نگی زۆر خۆش وشاره زای مه قامات   بووه که برا که ی ده مرێ له رۆژی ناشتنی برایه که ی له سه رقه بران گۆرانیه ک ده چرێ و دوایی چیتر گۆرانی ناڵێت

دواترێش حه نیل و مه تی که هه ردوکیان گۆرانی بێژی زۆر باش بونه و ئوستادی مه قام بوین که سێوه ش له به ر ده ستی حه نیل پێ گه یشتوه دوای ئه مانه نه مر خاڵه  سێوه ئه وجا گۆرانی بێژی گه ل تاهیر تۆفیق ،مه لا ئه سعه د و حه مه ده مین عه باس زۆری تره ر وه ها به ده یان شاعیری به ناوبانگ وه کو حاجی قادری کۆیی و حاجی مه لا عه بدوڵای جه لی زاده و  مه لامحه مه دی کۆیی جه لی زاده و ئه خته ر(ئه مین ئاغای حه وێزی )  مه نفی ونیهانی و لامیع وا عاصى‌و دڵداری خاوه نی مارشی کوردی:   ئه ی ره قیب هه رماوه قه ومی کورد زمان - نایشکێنی دانه ی تۆپی زه مان ] ، عه ونی و  جه لال جۆبارو مه جیدئاسینگه رو که مال غه مبار و قبادی جه لی زاده وبه ده یان شاعیری به توا ناو لاوی تر که تازه له شاره که سه ریان هه ڵداوه

ئه م بابه تانه  بخوێنه وه 1: مێژوی گۆرانی و موسیکی ناوچه ی کۆیه  نوسینی مامۆستا وریا ئه حمه د و بڵاوکردنه وه ی گۆڤاری رامان

                                                                                    2-حاجیه گه وره مه قام بێژی کۆیه

هونه ر مه ندی گه وره ی کورد مامۆستا باکوری¨- 3                                

بۆ خوێندنه وه ی ئه م بابه ته پێویستت به به رنامه ی ئه کرۆباد ریده ره هه یه ده توانی ئه م به رنامه لێره دابگری

     *******************************@@@@@@@*****************************                  

له باری نواندن و شانۆش هه ر شا ن به شانی شاره کانی تر و بگره زۆریش له پێشتر بووه له ساڵه کانی 1931 شانۆ گه ری کچی کوردستان  له خوێندنگای کۆیه کراوه و له ساڵی 1932 ویستویانه له هه ولێر ئه م شانۆگه ریه بکه ن به ڵام سوپای    سه ربازی  ئه وکا تیش نه یان هێشتوه ئه نجام بدرێ به ناوی کچی کوردستان هه ر له م ساڵه شانۆ گه ری نیرون له حه وشه ی مه کته بی ئولا پێش که ش کراوه له ساڵی 1935 سالاحه دینی ئه یوبی و له ساڵی1938 كجی دامێن پاک و گوڵی خوێنای مامۆستاگۆرانی نه مر له ساڵی 1948 پێشکه ش کراوه هه روه ها شانۆیه ک له سه ر په یمانی پۆرتسمۆس که له- هه مان ساڵ پێشکه ش کراوه

له بواری مۆسیقاش کۆ یه تیپێکی خنجیلانه ی هه بوو که ئه ویش تیپی باواجی بوو که ئه م تیپه له ساڵی 1957 له-  سه رده ستی مامۆساتا باکوری دا مه زره و له ساڵی 1972 بروانامه ی ره سمی پێدرا  تا ساڵی 1974زۆر چالاکی نواند که ئه م تیپه به شی شانۆشی هه بوو که خۆم ئه ندامی ئه م به شه بووم له ساڵی 1973   ته مسیلیه کمان  به ناوی بیری ئازادی  بۆته له فزیۆنی که رکوک تۆمار کرد به ڵام دواتر میری ئه م ته مسیلیه ی له به ر هۆی سیاسی قه ده غه کرد

---------------&&&&&&&&&&&---------------                                 وه رزش   

به هه مان شێوه له باره ی وه رزش  کۆیه زۆر چالاک بوه و خاوه نی زۆر یانه  ی وه رزشی بوه که له سه ر ئاستی کودستان زۆر باش و به توانا بووین که له ساڵی1965 پێةچ  تیپی تۆپێهه بووه له کۆیه که زۆربه ی تیپه کان یانه یان هه نبووه   له وانه:

پێیی باواجی که پێک هاتبوو له1- به کرحه مه د نه جار لێپرسرای تیپ2- محه مه دی حاجی فه تاح  3- نه وزاد غه ریب 4- خولێخۆشبوو(سالارزه کی هه ناری  فریادزه کی هه ناری  6- حوسێن زرار7- جه لال مسته فا نانه وا (گۆڵچی بوو)8- ئازاد عومه ره فه ندی 9- قاسم عیزه ت 10- خالید حه سه ن 11- خوالێخۆآشبوو عه بدولخالق تۆفیق (جۆیه) 12-کاوه نافیع   13- ڕۆسته م محێدین  14- مه سعود حه مه سه عید 15- دڵشاد عه بدولواحید 16- خوالێخۆشبوو مه جید عه بدولڕه حمان17- عه بدولخالق حه وێز خۆشناو 18-جه واد حه مه د به گ 19- دلاوه ر مه جید   

تیپی چنارۆک:

 که پێک هاتبوو له 1- موحسین ئه حمه د مامه حیا 2- ته حسین ئه حمه د مامه حیا 3- قوباد ئیسماعیل جه لیزاده 4 - عه زیزحه مه د( کۆروه زیری)5- دلشاد عه بدولکه ریم چغاره فرۆش(گۆڵچی6- جه مال عه بدولره حمان  7 - محه مه د فه قی سه عید 8- عه بدوڵا ڕه شید 11- که مال ئیسماعیل12 - شامیل محه مه د 12- سیراج الدین ئه نوه ر 13-خوالێخۆشبوو که مال حه مه شین 14-  سه عدون عه بوڵ ا15  - وریا خدر  16-  جه مال حه مه ده مین

  تیپی  کاوه  بریتی بوون له {1-  خوالێخۆشبوو ئاراز عه بدولخالق حه وێزی 2-سه ڵاح یامولکی  3 - ئه حمه د حه مه ده مین ئاغا 5- شه هید ئه میر عه بد اغا 5-    سه رۆک فایق ئاغا 7- چه تۆ حه وێزی 8- سه ر هه نگ ئه حمه د [باب سه ردار] 9 -  سه باح ؟ 10- چه نگی سه عید قه ساب11- سواره ئسماعیل ئاغا 12- مه مه ند ئیسماعیل ئاغا

،تیپی شۆرش بریتی بوو له1- جه مال موسته فا ناڵبه ند 2- دلێر عومه ر 3- غازی فه تاح مه ولود 4- ئه میر عومه ر 7- ئه نوه رعومه ر8- ئازاد مسته فا 9- دڵشاد عه بدولره حمان 10- وشیار عه بدولواحێد .....ماویه تی

 تیپی سۆلاف بریتی بوو له1- ئه میر به کر لێپرسراوی تیپ 2- ئازاد غه ریب 3- شه هید دلشاد محه مه د 4- نه ریمان مه ولود فه تاح 5- وه هاب مه غدید6 ´- جه واد    مه لا سه در ...ماویه تی

هه ندێ یای یاری زان وه کو جه لا ل مسته ف او ،دڵشا د عه بدول که ریم ، گۆڵچیه کی زۆر باش بوون که دڵشاد نازناوی یاشینی ،گۆلچیه کی ڕوسی ئه و کاتی  وه رگرتبوو.. هه روه ها عه لی کازم که فه رمانبه ر بوو له ته جنیدی کۆیه یاریزانێکی باش بوو ،ماوه یه ک له چنارۆک دوایی تر له بیتپی باواجی یاری کرد زۆربه ی ئه و تیپانه مامۆستاو پارێزه ری خۆشه ویست ئیبراهیم سابیر وه لی یار مه تی ده دان و ده ورێکی باشی هه بوو ه له هاندانی ئه و تیپانه وبه گشتی وه رزش له کۆیه هه روه ها  هه ر ده م رێکخه روو ئاشتێ دۆست  دۆست بووه له ناو یاری زانه کان ،چونکه ئه و کات زۆر ناخۆشی و گیروو گرفت له مابه ینی یاری زانه کان ڕویداوه له کاتی یاری کردنا ئه ویش به هۆی نه بوونی جێگاو بوونی یهک یاریگای زۆر نارێک که پێیان ده گوت (سا حه ی متوسطة)ی ،که ئێستا نه خۆشخانه ی کۆیه ی له سه ر دروست کراوه ،ئه و شووێنه ده که وێته نزیک( قه برستانی عاره بیان)..له ساڵانی 1965-1968زۆر به ی یاریه کان بریتی بوون له یاری ناوه خۆ ،هه روه ها  ئه وکاتی تیپی سه ربازی هه بوو له سه ربازخانه ی کۆیه له هه یبه سوڵتان که زۆر جاران یاریان له گه ڵ تیپه کانی کۆیه ده کرد ،هه ر وه ها له گه ڵ رانیه و قه ڵادزه و که به رێزو وه رزش دۆست مامۆستا قادر که پێان ده گوت قاله ڕه ش ئه و تیپانه ده هێنابۆ کۆیه  و جاری وا هه بوو تی په کانی کۆیه ده چوون بۆ ڕانیه و قه ڵادزه ، یاری دۆستانه یان ده کرد ،..هه روهه ها له مابه ینی تیپی ئیمام قاسم .. صه قڕ .. ئازادی  که رکوک و تیپی باواجی و چنارۆک یاری ده کرا که ئه و تیپانه له که رکوک ده هاتن .... جارێکیان به ڕیز مه جید میرخان ،که ئه وکات له کۆلێجی پۆلییسی له به غدا ده یخوێند به سه ردان هاتبۆوه کۆیه و له یاره ک له گه ڵ تیپی ئازادی که رکوک وتیپی چنارۆک که ده کرا به شداری کرد هه ر که تۆپانێ ده ستی پێ کردوشه ق له تۆپ درا  له چرکه ی یه که م به رێز مه جید میرخان گۆڵێکی کرد  که هه موی چه ند چرکه یه کی برد  ،زۆر جێگای سه رسوڕمانی خه ڵکه که بوو ، ئه و کات خه ڵکێکی زۆر وه رزش دۆست وهانده رده هاتنه سه یری یاریه کان به تایبه تی ئه گه ر له گه ڵ تیپه کانی ده ره وه ی کۆیه بکرابایه ،  ،هه روه ها ژن و منداڵیکی زۆ له سه ر گردی غه یبه تان  که کۆده بوونه وه   ئه وکاتی جاده و بازاره کانی کۆیه زۆر .چۆڵئ پیوه دیار بوو ئیش و کار زۆر که م بوو

تیپی باواجی له گه ڵ تیپی سه فین ی هه وڵیر یاره کیان کرد ،له او یاریگای هه ه‌لێر که ئێستا یاریگایه کی نێو ده  وله تیه  و له ئه نجام باواجی سه رکه وت به 1-0 به سه رتیپی سه فین  ، هانده ره کانی کۆیی ،که له یاریگایه که بوون زۆر خۆشحال بوون چونکه لایان سه یر بوو قه زایه کی بچوک له شارێکی گه وره ی وه کوو هه ولێر بباته وه ... هه ر وه کو باسمان کرد له و یاریانه ی که له گه ڵ که رکوک ده کرا زۆر سودمه ند بوو ن بۆ ئێمه  چونکه مامۆستایه که یان که نای سه تار بوو زۆرسه رسام بوو به یاریزانه کانی  باواجی  جونکه زۆربه ی یاریزانه کان جه سته و باڵاو  هێزیکی باشیان هه بوو  به ڵام به داخه وه زۆر ته کنیکی یاریان  نه بوو  چونکه فێرکه ریا ن نه بوو   که ته کنیکی یارو مه شقیان بداتێ ،بۆیه ئه و مامۆستا ستاره هه ندێ راهێنانی فێر کردن وهه ندێ ئامۆژگاری داینێ که زۆر  سودیان  لێ وه رگرتووه ... که ئ و تیپانه ده هاتن بۆ کۆیه به لانی که م  سێ جه م خواردن و شه وێک مانه وه یان له میوانخانه ی کۆیه که پێان ده گوت( دار الضیافة ) له سه ر تیپه کان بوو بۆیه ده بوایه داوای یارمه تی له خه لکی کۆیه بکه ین ... ئه وکات خوالێخۆشبوو حه وێزی مامه حیا زۆر یارمه تی مادی و مه عنه وی  ده داین و یارمه تی  تیپی ڕانیه ی دا که هاتنه کۆیه و له ماڵی خۆی ده عوه تی کردین بۆ نیوه رۆ ...

تێبینی : هه موو یاریه کان که ده کرا له نێوانی تیپه کانی کۆیه مامۆستا ساجید عه بدو لواحێد نا بژیوانی ده کرد زۆر هانده رو پشتیوانبان بوو هه ر وه ها له هانده ره به ناوبانگه کانی کۆیه خوا لێخۆش بوو محه مه دی جگه رچی ،مامۆستا مشیر حه مه سه عید ، ومامۆستا وه هاب عه بدولڕه حمان بوون

ڕاوه ستاوه کان له لای ڕاست : مامۆستا ساجید عه بدولواحید ناوبژیوان  ،فریاد زه کی ، ڕۆسته م محێدین ،ئازاد عومه ر ،نه وزاد غه ریب ، عه بدولخالق حه وێز خۆشناو ،محه مه د حاجی فه تاح ،هونه رمه د جانا تۆماس - وه رزش دۆست

دانیشتوه کان خوالێ خۆشبوو مه جید عه بدولره حمان ، کاوه نافیع ، جه لال مسته فا ، خالید حه سه ن ، به کر نه جار    

زۆر سوپاسی مامۆستا (محه مه د فه تاح) یاری زانی دێرین ده که م که ئه و زانیاریانه و وێنه ی تیپی باواجی وکورته مێژوویه کی له سه ریاریه کانی کۆیه و  تیپه کانی کۆیه ی له کوردستانه وه  بۆ ناردووم  منیش له سه ر زاری خۆی بڵاوم کردۆته وه  زۆر سوپاسی ده که م  

ده بی ببورن ئه گه ر هه موو ناوه کان به ته واوی نه نوسراون له به ر ئه وه ی هه رهێنده م ده ست که وتوه ئه ویش به یارمه تی به  دۆستان

 هه و وه ها پاڵه وانی ئه ندام جوانی و قورسی هه ڵگر که سه رئاستی عێراق پله ی یه که میان به ده ست هێناوه له وانه ئیبراهیمی حه مه شیرین و به کر و عه زیز

هه ر له کۆنه وه ش یاری قاشوانێ وکه وه کو یاری هۆکی وایه و ئه سپ سواری و کیل و به ردانێ و په لیکانێ، نان نانانێ که وه کو بیسبۆل وایه باو بووه و خه ڵکان ئه م یارانه یان کردووه، به ڵام ئه م یاریانه  ئێستا زۆربه یان نه ماون .

----------------------%%%%%%%---------------------                                               

هه روه ها کۆیه گه ڵی سه یرانگای خۆش به ناو بانگی هه یه خه ڵکی له مانگی نیسان رؤژانی پێنج شه مه و هه ینی ده چنه ده شت و ده ر بۆ سه یران له وێ نانن و چێشت دروست ده که ن و به شایی و گۆرانی گۆتن و قسه ی خۆش تا ده می ئێواره به سه ر ده به ن. سه یرانگه به ناوبانگه کانی کۆیه : کانیێ قه ره ی ، تاتوکی به فری قه ندیان ، تاه‌کی هه واوانیان ، کانی مه لا به کری ، کانی حاجیه فه ندی، کانی ئۆمه راغای ، مێرگی خاڵندی ، ئۆمه ر خوچان ، حه مامۆک ، هه یبه سوڵتان ، چنارۆک  و‌گه ڵی شوێنی تر  له ده وری کۆیه روبارو باغ و باغاتی میوه وه  میوه جاتی زۆری هه یه

له کۆیه گه لێ پیشه سازی ده ستی هه بوه له وانه زین ، دروو سۆل دروو ،کورتان دروو هه روه ه خه نجه ر که ر ئیمه نی دروو، جۆڵا ، زێرینگه ر وزیوگه ر و مسگه رو ئاسینگه ر، چه خماخساز که  ئه م پێشه سازیانه ئێستا نه ماون یان که م بوو نه      

.                                                                                                                 تێبینی     

  زۆری ئه و مه قا مانه ی که  هه یه و به مه قامی عێراقی ناسراون مه قامی کوردین که مه قام بێژه عیراقیه کان له کوردی دزیوانه و  هه ندێ گۆرانکاریان به سه رداکردوه

 بۆنوسینی ئه م باسه سودم له هه ندێ زانیاری خۆم له سه ر کۆیه و  مێژوی کۆیه به رگی دووه م نوسینی مامۆستا تاهیر ئه حمه د حه و‌ێزی وه رگرتووه بۆدرێژه ی باسه کان و زا  نیاری زیاتر ده توانن که لک له م په‌رتوکه وه ربگرن

 هیچ سه رچاوه یه کی تر م  ڵه به رده ست نه بوو ده بێ له که موو کوری بم بوورن ته نها ویستومه هه ر نه بێ خزمه ته کی بچوک به شاره که م بکه م هه روه ها به رێزان ئاگادار ده که مه وه هه ر که سێک  بابه تێکی هه بوو له سه رکۆیه و که سایه تیه کانی کۆیه  یان زانیاری زیاتر بۆم بنێرێ بڵاوی ده که مه وه به ناوی خۆی له گه ڵ رێزم 

 

جوگرافياى كۆيه بناسه             هه ڵوێست جه واد حه مد / كۆيه

                                                                                                                                                          

قه زاى كۆيه يان (كۆيسنجق) يه كێكة له قه زا كۆنه كانى سه ر به پاريَزگاى هــه ولێر و كــه وتۆته به شه كــانى باشــوورى رۆژهةڵاتي زنجيره شاخه كانى (هه يبه ت سولَتان) لةبه شه كانى رۆژهه ڵاتيه وه وه ك سنووريَكى سرووشتى ئه م قه زاية له پا ريَزگاى سليَمانى جيا دهكاته وه ، زێى بچووكيش سنوورى باشوورى له گه ڵ پارێزگای  كه ركوك و به شێک  له پارێزگای  سوله یمانى پێک دێنێت . به مجۆره ناوه ڕاستی هه رێمی كوردستانى عێراق داگیر ده کات له رووى پیگه ی ئه سترۆنۆميه وه قه زاى كۆيه ده که وێته  نيَوان هه ردوو بازنه ى پا نى (35.49 و 36.16) ى باكوور و هه ردوو هێلی  درێژی (44.15 و 44.57) ڕۆژهه ڵات .

له رووى كارگێڕیشه وه ئه م قه زایه له گه ڵ  (10)  یه که ی  كارگێڕی  جياوازدا هاوسنووره ، وا ده ر ده که وێت ، كة هه ندێکیان سه ربه پارێزگای هه وڵێروهه ندێکیشیان سه ربه پارێزگای(سوله یمانى و كه ركوك)ن،هه ریه ک له ناحیه کانی  (هيران و سه لاحه دین ) ى سه به قگ زای شه قڵاوه له به شی باکوریدا و ناحیه کانی (خه له کان ) ى سه ر به قه زای دوکان و چوارقوڕنه و بێتواته ی سه ر به قه زای ڕانیه  له خۆر هه ڵات وباكوورى خۆر هه ڵاتیدا هه ڵکه وتوون ، له به شی باشوریشدا  له گه ڵ ناحیه ی (ئاغجه له ر ) ى سه ر به قه زای چه مچه ماڵ و ناحيه ى (شوان) ى سه ر به پارێزگای  كه ركوك، و له  ڕۆژ ئاواو و باكوورى ڕۆژئاواشی داله گه ڵ ناحيةكانى(که سنه زان وداره توو قووشته په )ى سه ربه قه زاى ده شتى هه وليَر هاوسنووره.

 

 

نه خشه ى قه زايى كۆ یه            

 

 

سه باره ت به ڕووبه ره که شی  ئه م قه زايه  له پێشدا پانتاييةكى فراوانى هه بووه به تايبه تى له كۆتاييه كانى ده سه ڵاتى ده وڵه تى عوسمانى كه ئه وسا هه ر يه ك له  رانيه  و شه قڵاوه دوو ناحيه ى سه ر به  قه زاى كۆيه  بوونه . به ڵام بچوک ده بێته وه ڕووبه ری قه زاکه  له باری  گه وره بوون وبچوکبوونه وه وه هه ڵكشان و داكشانێكى به رچاوى به خۆوه بيني پێک هێناوه  و له  رووى قه باره ڕووبه ره وه  له  دواى هه ر یه ک  له  (ره واندوز و مه خموور و قه زاى سه نته رى هه وليَر) هاتووه و ريزبه ندى چواره می  وه رگرتووه ،

 سه باره ت به رووبه رى يه كه كارگێڕیه کانی كه وتوونه ته نيَوسنوورى قه زاى كۆيه ش له ماوه ى نێوان ساڵانى لێكۆڵينه وه (1957 – 2002) گۆڕانی  گه ورة به سه ر رووبه ره كانياندا هاتووه ، ئه ويش له  ئه نجامى ئه و گۆڕانه كارگێڕیانه وه هاتوه كه قه زاكه له م ماوه يه دا به خۆوه ى بينيوه ). به جۆرێك قه زاى کۆيه له ساڵانی (1957 – 1965) ته نها له دوو يه كه ى كارگێڕى پێک هاتبوو كه ئه وانيش ناحيه كانى (سه نته ر و ته ق ته ق) بوونه  كة يه ك به  دواى يه ك (53% و 47%) ى رووبه ري قه زاكه يان پێک هێناوه ، که چی  له ساڵی 1977 ژماره ی  يه كه كانى ده بێته سێ یه که وئه وانيش بريتيبوونه له  ناحيه كانى (سه نته ر و ته ق ته ق و شۆرش) كه  يه ك به  دواى   يه ك (27% و 35.5% و 37.5%) ى رووبه ره كه يان پێک هێناوه  له سالَى (1987) يش به هۆى كردنه وه ى    هه ردوو ناحيه ى (ته ق ته ق و شۆرش) به گوند ناحيه ى سه نته ر (100%) كۆى رووبه رى قه زاكه ى پێک هێناو

له ئه نجامى هه ڵکه وته ى پێگه جوگرافيه كه ى و فراوانى رووبه ره كه ى هه ردوو ناوچه ى شاخاوى و زۆرگان به  خۆوه ده گرێت. ئه مه ش بۆته  هۆى ده ركه وتنى به رزى و نزمى جۆربه جۆر له سه ر رِووى زه ويه كه ى، به  جۆرێک  له به شه كانى باكوور و باكوورى ڕۆژ هه ڵاتي دا مۆركى شاخاوى وله به شه كانى تريشدا مۆركى زۆرگان به سه ررووه كه ى زاڵ ده بێ، ئه م جياوازيه ش له تۆبۆگرافياى ناوچه كه كاريگه رى له سه ر جياوازى بارودۆخى ئاو و هه وا و جۆرى خاك و رووه كى سروشتى و سه رچاوه كانى ئاوجێهێشتووه.كه ئه مانه ش هه مووى به  يه كه وه ئاوێته ى يه كترى ده بن و به  شێوه يه كى كارا له پاڵ هۆكاره مرۆییه کان كاريگه رى زۆريان له سه ر شێوازى دابه شبوونى دانيشتوان و جياوازى چڕييان له به شيَكه وه  بۆ به شێكى ترى قه زاكه  ده بێت.

 

سه رچاوه :

1-  هيوا صادق سليم:  شيكردنه وه ى جوگرافى گه شه كردنى دانشتوان له قه زاى كويه . نامه يه كى ماسته ره  پێشكه شى به شى جوگرافياى زانكۆى سه لاحه دين كراو  2005 ل23.

         2 - كامه ران تاهر سعيد:   قه زاى كۆيه ،لێکۆڵینه وه یه ک له جوگرافياى هه رێمه، نامه يه كى ماسته ره  پێشکه شی به شى جوگرافياى زانكۆى كۆيه كراوه  2006 لاپه ڕه 26
 

ناوی کۆیه له چی هاتووه

هه ڵوێست چه واد حه مد  کۆیه

له نێو  کورده کان خۆیاندا  به کۆیه ) و له نوسراوه ڕه سمیه کاندا به زمانی عه ڕه بی   (کویسنجق)ناو ده برێت  (سنجق )وو شه یه کی تورکیه  له  ڕووی زمانه وانیه واتای  (ئاڵا) ده گ ینێت له ڕووی کاگێڕیشه وه  ناوچه یه که  (سنجه ق به گ )حوکمڕانی ده کرێت دواتریش بۆته به ڕێوه به رایه تیه کی سه ر به ویلایه ت و له لایه ن  (موته سه ریف ) ه وه به رێوه براوه   . بڕوانه  (زبیر بلال ا سماعیل ، اربیل فی ادارها التآریخیة، مطبعةا لنعمان النجف، 1973،ص266)

   له باره ی بنچینه ی ناوی کۆیه  (کۆیه ) بیر و بۆچونی جیاواز هه یه  ، که ریم شاره زا ده ڵێت ئه و ناوه له بنه ڕه تا  له   (کۆ) وه هاتووه به بێ هیچ پاشکۆیه ک  که به واتای کۆمهڵژ خه ڵکێک دێتله ناوچه یه کدا ، شاری کۆیه ش که سه نته ری کارگێڕی  قه زاکه یه له دامێنی زنجیره شاخه  کانی  هه یبه سوڵتان و باواجی دا هه ڵکه وتووه  (کریم شارزا،لمحة عن تآریخ کویسنجق و ا نحائها، مجلة زاگروس ، العدد(١)، وزارة الثقافة، مطبعة وزارة الثقافة، أربيل، 1997، ص33). هه ندێكى ترپێیان  وایه عه ره به موسلَمانه كان يان عوسمانييه كان (ئالاَ- سنجق) ى پێغه مبه ريان (د.خ) له گه ڵ خۆیان هێناووه ته کۆیه  و له سه ر قه ڵاى (قووچ پاشا) چه قاندوويانه  له پێشدا ناوی (كوثار) بووه  له به ر به يداغه كه  ناويان ناوه كويسنجق (طاهر احمد حویزی ، مێژووى كۆيه ، به رگى يه كه م، چاپخانه ی  (الوفاْ ) بغداد، 1962، ل22)،که سانێکی تر رايان وايه  له كاتى هاتنى مه غۆله كان بۆ ناوچه كه شارى كۆيه  له  جێگاى گوندى (قه يسه رى يان ئه سكى كۆيه ) ى ئێستادا بووه  دواى ئه وه ى له  لايه ن سوپاى مه غۆله وه  ێران ده كريَت خه ڵكه كه  له  شارى (كۆيه) ى ێستا جارێكى تر كۆبوونه ته وه  بۆيه  ناويان ناوه  (كۆ) يان (كۆيه). (صه لاح شێخ شه ڕه ف ، له ئاوێنه مێژووی کورده واریدا ، گۆڤاری کۆسار ، ژماره  (2،3)چاپخانه ی زاموا، سوله یمانی  2002، ل15). غالب تاله بانیش بڕوای وایه ناوی كويسنجق له بنچینه دا (کۆی - سان - جا ) بووه به ماناى (چیای باره گای سوڵتان ). ژماره يه كى تریش  ئه م ناوه ده گێڕنه وه بۆ سه رده می  عوسمانیه کان هه رچی  (مه سعود محه مه د ) یش  بڕوای وابوو  (سنجق ) مێژووه که ی ده گه ڕێته وه بۆ پێش سه رده می  عوسمانیه کان بۆ   پشت ڕاست کردنه وه ی بۆ چوونه که شی کتێبی  (ئه زکاری ) ئیمامی نه وه وی  که پێش هاتنی  عوسمانیه کان  بۆ ناوچه که  له لایه ن یه کێک  به نێوی  (خضر بن  عمر کویسنجقلی ) کۆپی کراوه و  لله کۆتایی  ناوی خۆی نوسیووه بۆيه به دووری نازانێت  ئه م ناوه  بگه رێته وه بۆ سه رده می  هۆلاکۆیان ته یمور له نگ  (جمال بابان ، اصول  اسماء  المدن  والمواقع العراقیة، مطبعة الاجیال ، بغداد ، 1989، ص267)

*سه رچاوه : هيوا صادق سه ليم،جوگرافياى دانيشتوانى قه زاى كۆيه ، كۆڕی زانيارى كورد، به غدا، 2006.

 

نه خشه ی کۆیه - بۆدیتنی نه خشه که به رنامه ی ئه کرۆپات پێویسته ئه گه ر به رنامه ک ت نیه لێره ئه و به  رنامه داگره به کرته کردن له سه ر ئه و ئایکۆنه سووره

قشڵه ی کۆیه ، نوێ کراوه ته وه

کۆیه له سه ر چیای هه یبه سوڵتانه وه گئراوه